Gudloysi

Hetta er eitt av teimum stóru orðunum, umfatað millum annað av Altjóða Mannarættindasáttmálanum. Hetta er nakað fólk hava barst fyri og eru deyð fyri í nógv hundraðtals ár. Hetta er eitt av okkara grundleggjandi rættindum. Men hvat merkir tað og hvussu uppfata vit tað?

Eg kann beinanvegin siga fyri meg sjálvan, at eg uppfati tað sum at trúarfrælsi hevur tvær specifikkar avleiðingar fyri meg. Fyrst gevur tað mær rætt til at trúgva uppá nøjaktiga tað eg havi hug til, uttan at nakar hevur rætt til at noyða meg at trúgva nakað annað. Og í øðrum lagi frítekur tað meg frá, at blíva undirlagdur reglum, sum hava sín uppruna í onkrari religión.

Tvs. at trúarfrælsi ger tað til eina reint persónliga avgerð, tá eg velji, ella ikki velji, trúgv. Men tað frítekur eisini restina av samfelagnum frá at noyðast at liva eftir teimum reglum mín (manglandi) trúgv dikterar.

Nú er tað ikki bara eg sum havi trúarfrælsi, men eisini øll onnur. So hvussu uppfata hesi tað? Hvat leggja tey í fyribrygdið?

Eg veit frá kjaki við eftirhondini nógv trúgvandi, at hóast mong ikki vilja siga tað bart út, so uppfata tey trúarfrælsi, sum at kristindómurin skal hava frælsi at virka, sum tey gjarna vilja hava hann at virka, og at tey skulu hava frælsi at noyða onnur at liva eftir sínum egnu religiøsu reglum, í størri ella minni mun. At tað skal standa teimum trúgvandi frítt at uppala onnur við teimum røttu lógunum, tí tey jú vita betri, tí tey hava tann rætta 1000, 2000 ella 3000 ár gamla tekstin.

Til dømis haldi eg ikki, at vit finna nógv trúgvandi, sum ganga inn fyri, at samfelagið sum heild ikki skal halda hvílidagin heilagan. Tað er ein dogmatisk regla frá kristindóminum, sum er blivin áløgd restini av samfelagnum, sjálvt um tey ikki deila hesa yvirtrúnna, sum dikterar at 7. hvønn dag skal tú onki gera, tí annars fær Gud gron.

Hetta er eisini lætt at síggja aftur í meira religiøsu londunum. USA hevur tildømis trúarfrælsi sum eitt kjarnupunkt í síni grundlóg, men flestu trúgvandi har himprast ikki við at bróta grundlógina, tá tað kemur til teirra egnu trúgv. At blanda religiøst grundaða lóggávu uppí verðsliga lóg ella kunngerðir, beint ímóti bæði teksti og anda í teirra grundlóg.

Eisini hevur t.d. Iran tikið undir við omanfyri nevnda mannarættindasáttmála, men eg haldi at vit øll vita hvussu tað stendur til við trúarfrælsinum har, ha? Har hevur ein sekt ræðið á øllum maktstrukturinum, og tey gera sum alla aðra staðni: tvinga sínar religiøsu lóggávu niðurum oyruni á øllum, uttan mun til um tey hava somu trúgv ella ikki.

Heldigvís fyri okkum í framkomnu londunum í heiminum, slapp kristindómurin ikki snikkaleysur frá frambrotunum í Europa frá 14 øld og frameftir. Avleiðingin var, at teokratisku stýrini hildu ikki í longdini, og at flestu londini á okkara leið hava nú leiðslur, sum ikki er nær í námind líka tengdar at ávísari trúgv sum fyrr, ella grunda sína lóggávu á hana. Góða ávirkanin kemur sjálvandi frá upplýsing, rationalismu, humanismu og ganska vanligum uppreistrarhugi ímóti ráðandi trúarveldinum.

Men sum sagt havi eg ein grundaðan mistanka um, at mong av teimum meira hardcore trúgvandi í allari hemmiligheit og innast inni droyma um eitt samfelag, perfekta samfelagið, sum er grundað á, og samskipar alla sína lóggávu við, ta til einhvørja tíð ráðandi trúnna.

So sjálvt um vit halda, at nú stendur væl til, og at vit kunnu bara lata standa til, so er hetta ikki so. Vit mugu framvegis vera á vakt yvirfyri tí trúgvandi kettuni í høvdatrognum, sum stingur sítt ljóta høvd upp av og á. Har er allatíðina ein kampur í gongd í bakgrundini, hvar tey trúgvandi royna at vinna sær rættindi, uppá bekostning av okkara fólkaræði, við at innføra lógir og ávirka politisku skipanina, á allar møguligar mátar.

Eitt dømi er Kristiligt Hyggjara- og Lurtarafelag. Tey hava í nógv ár, saman við øðrum stovnum og áhugabólkum, sitið í eini nevnd, sum skuldi “ráðgeva” Útvarpi Føroya viðvíkjandi programmviðurskiftum. Nýggja lógin viðvíkjandi KVF setti hesa fullkomiliga tíðaróhóskandi skipanina úr gildi, og tey einastu eg havi hoyrt grenja um hetta, av teimum 10-12 feløgunum sum sótu í ráðnum, er nemliga Kristiligt Hyggjara- og Lurtarafelag. Nú missa tey ein hátt at ávirka okkum handan leiktjøldini, og tey berjast fyri at vinna hendan rættin aftur.

Vit hava meira enn nokk av slíkari ávirkan, so lat okkum ikki sleppa teimum framat aftur, so tey aftur kunnu taka fornuftigar avgerðir, so sum at banna “Life of Brian” hjá Monty Python osv. Ein skammiliga smálig avgerð, sum bara vísir, at tey ikki tola kritikk ella at vera hildin fyri spott. Ein rættur vit nemliga IKKI hava, er rætturin til ikki at blíva fornermaður. Tað stendur einhvørjum frítt at fornerma onnur, líka so galið sum man vil. Og tað stendur øllum frítt, at blíva so fornermaði, sum tey nú hava hug til. Og hvat so? Hvat hendur um man blívur fornermaður? Onki! Lær at liva við tí

Hesin setningur er at lesa onkustaðni í kristnu halgubókini, og er, sum eg skilji tað, vanliga útlagdur til at merkja, at børnini eisini skulu hava at vita um kristnu trúnna og innihaldið í henni, so tey kunnu blíva rætttrúgvandi. Men sum eg síggi tað, er hetta ein áheitan um at indoktrinera sjálvt tey allaryngstu við eini læru, sum kann gera enntá stóran skaða á teirra lætt ávirkiligu ungu sinn.

Eg havi áður hugleitt um hvussu vit her í Føroyum uppala okkara børn, við at indoktrinera tey við yvirtrúgv og tvætli. Hetta evnið liggur mær nær at hjarta, og eg haldi ikki tað ger tí skaða, at eg vitji tað aftur frá einum nýggjum vinkli.

Eg havi fyrr sagt, og eg meini enn, at har eigur at vera eitt mark fyri, hvussu ung børn tað skal vera lógligt at indoktrinera við religión. Vit vita øll, at indoktrineringin ikki bara snýr seg um, at fortelja nakrar óskyldigar søgur fyri teimum, sum skulu hjálpa teimum at klára seg í einum eirindarleysum heimi. Indoktrineringin er nógv meira skipað og ágangandi enn so.

Indoktrineringin fyrigongur seg í ymiskum fora, sum eita okkurt óskyldigt, men sum framvegis bert hava til endamáls at skaffa fleiri børn til okkara elskaðu statsreligión. Stovnar sum skótarnir, sunnudagsskúlarnir, kristniundirvísingin í fólkaskúlanum, Zarepta, Nesvík, osv. hava allir til felags, at teir fáa litið okkara ungu og verjuleysu børn upp í hendurnar, helst uttan at foreldrini eru við.

Her er tað so, at børnini fáa at vita um arvasyndina, Fanan, Helviti, æviga pínslu osv. frá samvitskuleysum vaksnum ella hálvvaksnum, sum ikki hava fyrilit fyri hvat slíkar søgur kunnu gera við eitt viðkvæmt barnasinni, tí at endamálið rættvísger framferðarháttin. Sjálvt um leiðararnir vita, at tey allarhelst gera skaða á nøkur av teimum ungu, halda tey tað vera í lagi, um tey bara fáa “bjargað” eini sál afturat, frá at enda í Helvitis eldi.

Tað sum er galið við hesi myndini er, at samfelagið góðtekur hesa mishandling av okkara børnum. Og tá eg kalli tað mishandling, so er tað akkurát tað eg meini. Vanliga skilja vit mishandling sum kynsliga, sálarliga, kropsliga, osv, men hesa vil eg vága at kalla religiøsa. Tvs. religiøsa mishandling.

Talið av børnum sum hava havt djúpt traumatiserandi upplivingar á legum, samkomum, útferðum ella líknandi man vera nógv størri enn tey flestu geva sær gætur. Sjálvur havi eg snakkað við fleiri sum t.d. ikki kundu funnið uppá at sett fótin aftur á Vatnsoyrar (Zarepta), tí upplivingarnar har hava ávirkað tey so nógv.

Problemið er at samfelagið loyvir hesum. At fólk halda, at tað er í ordan at útseta okkara børn og ungdóm fyri so ógvisligar upplivingar, at tey taka skaða av tí fyri lívið. Vit góðtaka ikki at okkara børn blíva misbrúkt ella útsett fyri traumatiskar upplivingar innan øll onnur øki, men tá tað handlar um religión er tað í lagi? Vit hava eina lóg sum ger tað revsivert at sláa síni egnu børn, hóast hetta hevur verið loyvt í óminniligar tíðir. Vit hava lógir sum forða lærarum í at revsa børnini kropsliga, sjálvt um teir hava gjørt tað í nógv ár frammanundan. Vit hava lógir sum gera tað revsivert at gera seg kynsliga inn á børn undir 15 ár. Alt er hetta lógir sum eru komnar seinnu árini, so hvørt sum samfelagið er vorið meira framkomið og moralur og etikkur eru útviklaði gjøgnum rationella argumentatión og eina sunna moralska diskurs.

Nú mangla vit bara at halda fram við hesi gongdini, til eisini at verja okkara børn ímóti religiøsum ágangi. Vit eiga at gera tað ólógligt at prædika synd, Satan, æviga glatan osv. fyri ungum undir 15 ár. Vit eiga at síggja tað sum nakað náttúrligt ikki at útseta tey fyri nakað, sum tey flestu av okkum halda tað vera smakleyst at útseta hvønnannan fyri sum vaksin.

Vit mangla simpulthen eina lóg, sum verjir børnini og tey ungu frá religiøsari indoktrinatión!

Í sambandi við at manntal verður hildið í Føroyum í hesum døgum, vil eg gjarna koma við eini forsøgn: nógv fleiri føroyinger eru ikki trúgvandi, enn fólk flest halda.

Sum eg upplivi tað, halda tey flestu, at ateistar í Føroyum eru bara nakrir fáir provokerandi persónar, sum ikki klára at tilpassa seg til samfelagið, meðan tey hardcore trúgvandi halda, at vit eru satanistar ella kanska verri (hvat tað so er).

Mín pástandur er, at vit í stórum trekkum fylgja við trendunum í londunum rundanum okkum, og tað faktum, at vit eru umgyrd av minst religiøsu londunum í heiminum hevur sjálvandi sína ávirkan. So eg eri heilt vísur í, at minst 15% av føroyingum fara at siga seg ikki at trúgva uppá eina hægri makt. Og um spurningarnir vóru meira nuanceraðir, eri eg vísur í, at talið av fólki, sum siga seg at vera trúgvandi hevði verið uppaftur hægri. (meira…)

Í 2007 bleiv framlagt og viðtikið eitt uppskot til eina resolutión viðvíkjandi tí ágangi sum vísund, nærmari bestemt evolutión, er úti fyri allastaðni í Europa. Hetta vísur klárt hvat tað er sum hendur rundan um okkum og hvussu forsprákarar fyri kreationismu og intelligent design royna at sníkja teirra trúgv inn í undirvísingina í vísund.

Hon er at finna her: http://bit.ly/bbhkVd

Hesum hevur millum annað okkara lokali ID-fortalari og kreationistur, Høgni Johannesen fingið ilt í reyvina av. Eg ætli mær slett ikki at viðgera nakað hann hevur skrivað um tað, tí tað er, sum ikki einaferð, ikki vert at brúka mína tíð uppá. Men eg gevi her mítt boð uppá hvussu eg síggi hesa resolutiónina og hvat hon kann siga um Føroyar.

Intelligent design og kreationisma er tað sama, so eg kalli tað bara fyri ID undir einum frá nú av.

Uppskotið vísur á eina rúgvu av dømum, um at royndir eru gjørdar at tvinga ID inn ella menningarlæruna út úr vísundaundirvísingini. Hetta hendur í flestøllum londum í Europa, og er eisini við at vinda uppá seg í Føroyum.

Málið hjá ID er undirvísing og tey trúgvandi stríðast hart fyri at fáa teirra læru við í tað pensum sum umfatar vísund. Tó kann ID ikki pástanda at vera ein vísund.

ID er ein roynd at klæða religión út sum vísund, fyri síðani at fáa hana inn í okkara skúlar sum vísund. Hetta var fyrstu nógvu árini í stóran mun eitt Amerikanskt fyribrygdi, men nú eru hesir tankar á veg til Europa og til okkara egnu skúlar.

Hesin ágangur á menningarlæruna er við at vinda uppá seg í Føroyum eisini, so tað er uppá tíðina at fólk sum vilja okkara ungu og okkara landi tað besta, taka seg saman og gera okkurt við hetta.

Sum eg skilji tað, er standurin ringur í Føroyum. Eg veit at lærarar nógvastaðni aftra seg við at nevna menningaræruna, tí teir vita at so fáa teir nøkur av foreldrunum ella skúlaleiðsluna uppá nakkan.

Tískil er tað enn meira umráðandi at fáa eina líknandi lóg í Føroyum enn aðrastaðni. Tað kann vera at ID ikki hevur innivist í vísundaundirvísingini, men menningarlæran hevur tað so sanniliga heldur ikki. Hetta er fúl skomm og eigur at smakka illa í munninum hjá bæði skúlaleiðslum og mentamálaráðnum, sum umsitur skúlarnar og avger hvørjum børnini skulu móttaka undirvísing i.

Eg haldi at vit við fyrimuni kundi tikið undir við hesi resolutiónini hjá Europaráðnum, so at vit kunnu tryggja at undirvísingin í okkara skúlum kann halda sama støði sum í londunum rundanum okkum, og ikki blívur avskeplað av religiøsari uppíblandan.

Lat meg byrja við at fara av sporinum beinanvegin og siga, at mær dámar væl nýggju heimasíðuna hjá Kringvarpi Føroya. Bæði í vavi og í sniði hóskar hon væl einum stovni, sum Kringvarpi Føroya. Eg b

Image by Getty Images via @daylife

rúki síðuna nógv, serliga tí eg nú eri bústaddur á flatlondum, og tí ikki havi atgongd til Kringvarpsins miðlar á sama hátt sum tey, sum eru stadd á fedranna klettum.

Á heimasíðuni hjá Kringvarpinum datt eg ein dagin fram á eina sending kallað “Tendraði Gud Fjúsið”. Vertur er Kári Sólstein og uppleggið skilji eg, sum at tríggir religiøsir menn eru bjóðaðir inn tilein tíma av almennari verju av okkara elskaðu statsreligión, móti álopi frá einum Stephen Hawking í hansara bók “The Grand Design”. At verja statsreligiónina eru Arni Zachariassen, Heini Lützen og Richard Schwartson.

Eg haldi meg vita, at Kári Sólstein eisini er umboð fyri eina av okkara mongu religiónum, so vit skulu nokk leita leingi eftir óheftum meiningum ella sympati fyri, at millum 90 og 99% av vísundafólkunum innan nevndu vísundaligu greinar eru stórt sæð ósamd við teimum meiningum, sum vera framførdar av teimum trimum kjakluttakarunum.

Kringvarpið skal eitast at vera ein óheftur tíðindastovnur, og tá kjakevni eru uppi og venda, eiga relevantu meiningarnar at vera umboðaðar. Tað kunnu vit ikki siga, at tær eru her. Óupplýsti lurtarin kann lætt fáa ta fatan av hesi sending, at allir Føroyingar eru á einum máli um, at bókin hjá Stephen Hawking er eitt makkverk og tískil ikki verd at lesa. Ella havi eg misskilt konseptið við sendingini, og tað var kanska meiningin at bara statsautoriseraða religiónin skuldi vera umboðað í hesum kritikki av eini útgávu hjá einum av teimum mest respekteraðu granskarunum á lívi í dag.

(meira…)