Gudloysi

Hvat er tað og skulu vit vera bangin fyri tí? Ikki ein lættur spurningurin, men ein sera relevantur spurningur, tá tað kemur til trúgv. Tí spuringurin er, hvat skal ein góðtaka av læru, og hvat skal ein loyva? Sum samfelag, royna vit at siga at vit hava nøkur grundleggjandi virðir at fylgja. Fólkaræði og talufrælsi eru kanska tey mest týðningarmiklastu virðini fyri eitt hvørt framkomið samfelag. At fólki hevur ræði og loyvi til at siga sína hjartans hugsan.
Men ivamáli er, tá trúgv kemur upp í leikin. Spurningurin er, hvat skilja vit við trúarfrælsi? Nú nevndi eg ikki trúarfrælsi saman við hinum báðum, tí er tað ikki tað sama sum talufrælsi? Talufrælsi er jú eins hjartans hugsan. Um eg havi hug til at trúgva uppá huldufólk, so er tað væl saktans einki, sum forðar mær í tosa um huldufólk.

Misnýtt trúarfrælsi?
Seinastu árini hava verið merkt av, at kristin (og muslimar haldi eg) hava funnist at atfinnarum, fyri at forfylgja trúnna. Er nakað um tað ella er tað nakað forferdilgt tvætl? Stephen Fry sigur tað so gott, at um tú ert fornermaður, so er tað altso títt problem og ikki mítt. Og er hetta ofta eitt argument, sum kristin brúka, at tey eru fornermaði, tí at kristin trúgvin verður gingin ov nær ella okkurt snedugt.
Men tað er nú ikki heilt tað eg vil vísa á. Skal eitt samfelag góðtaka indoktrenering av trúgv? Skulu vit góðtaka at børn, verður fylt við hasum hundans vrøvlinum, sum onkur hevur sagt tað so pent? Eg trúgvi sjálvur og eri upplærdur í at trúgva, soleiðis nøkulunda altso. Tað er jú ein hálvur spurningurin um talufrælsi altso. Gott nokk kan fótbóltur og nationalisma ikki samanberast við trúgv, men tað er nú altso eitt sindur ólogiskt at vit ganga so høgt upp í ítrótt og tjóðskap. Er tað ikki eitt slag av indoktrenering?

Átrúnaður í samfelaganum
Lat meg siga tað beinavegin, eg havi einki ímóti átrúnaði í samfelaganum. Hann kann vera góður, og geva fólki meining. Men hann má stýrast. Um tey kristnu veruligani dugdi Bíbiluna, so høvdu tey ikki rópt so nógv býtt upp, sum tey gera. So høvdu tey sæð hvat Jesus gjørdi og prædikaði. Og at hann ikki blandaði seg í politikk. For pokker, hann segði við hermenn: “Verið nøgdir við løn tykkara.” Hava tey kristnu hugsað um, hvat hatta merkir? At ikki viðurkenna samkynd er tað síðsti stóri spurningurin. Kristin í eyst og vest rópa upp um at tað er ikki kristið og glíðibreytin og alt hatta idiotiska vrøvli. Tí at tað er idiotisk. Hugdi Jesus kanska undir dýnuna? Legg til merkis, hvørjir Jesus fanst mest at? Teir skriftlærdu, sum lærdu niður í smálutir. Teir sum royndu at stýra fólki í religøsar leinkjur, at indoktrenera. Hann var saman við tollararum og syndararum. Saman við teimum óreinu. Hví? Tí at teimum tørvaðu viðurkenning. Hann blandaði seg ikki í, hvat tey gjørdu. Ístaðin lærdi hann. Og tey sum ikki vildu lurta eftir honum, lat hann fara. Hann gekk ikki aftaná “biblebashing them”. Hann lat tann ríka unglingin fara í fortaping. Hví? Tí at hann valdi tað!

Kristin og onnur trúgvandi skulu læra seg hvat fólkaræði er og hvat trúgv er. Og sera nógv duga ikki at greiða frá nøkrum. Fólkaræði er ikki trúgv, og trúgv er ikki fólkaræði. Fólkaræði er rættindi og trúgv er eitt rættindi, sum fólk hava. Um onkur er ósamdur við tær, ella finst at tær? So what, antin svarar tú skynsamt aftur, ella fert bara víðari. Eg eri ósamdur við sera nógvum fólkum á sera nógvum økjum, men eg gangi ikki og rennið aftaná og krevji at tey skulu gera, sum eg sigið. Hóast at eg hevði verið ein sera góður einaráðsharri!

Skúlar og foreldur
Nú eri eg faktiskt ímóti privatskúlum, og er tað ikki vegna átrúnað ella annað. Men eg haldi barasta altso ikki, at vit sum samfelag kunnu loyva einum og hvørjum reka ein privat skúla, útfrá einum økoniskum sjónarmiðið, fyrst og fremst. Hetta sigið eg av tveimum orsøkum (og einari triðjari, sum altso er tann økonimska, men hetta er ikki rætta forumið til tað kjakið).
1) Útbúgving av okkara børnum er ein samfelagsskylda, og ynskja vit góðar samfelagsborgarar, sum hava virðing fyri hvørjum øðrum,
2) og  av tí sama má tað vera ein gernerell semja um, hvussu ein útbúgvir børnini.
Hava vit hetta, so byrgja vit upp fyri skaðiligari indoktrenering frá foreldranna síðu. Tí hvør eigur rættin til uppdragilsi? Og forbjóðar ein uppdragilsi av átrúnaði, hvat annað kann so forbjóðast, ítróttur, sukur o.s.fr.? (ikki tey bestu dømini, eg veit, men tit skilja, hvat eg meini við.)
Sum samfelag hava vit nakrar treytir og eiga tær treytirnar vera grundaðar á fólkaræði og talufrælsi. Trúarfrælsi er ikki eitt beinleiðis frælsi, tí at øll trúgv er ikki góð fyri samfelagið. Tá ein veit at allar hugsanir ikki eru góðar fyri samfelagið, so má ein eisini stýra hareftir. Tí kunnu vit loyva upplæru av átrúnaði í heimunum, men tey átrúnaðarligu mugu so sanniliga eisini vita, at samfelagið tey liva í, er nú altso basera uppá fólkaræði og talufrælsi. Og her er tað skúlin og restin av samfelaganum, sum skal læra tey átrúnaðarligu tað.

Bíblian er, líkamikið hvussu man hyggur at tí, ein samling av teimum grundleggjandi tekstunum sum kristindómurin byggir uppá. Tey flestu fólkini eg fylgdist við, tá eg enn var kristin, høvdu ikki lisið Bíbliuna, ella høvdu ikki skilt tað tey høvdu lisið. Teir flestu ateistarnir eg kenni í dag, mistu alt fyri kristindóminum, tí at teir rent faktiskt settu seg niður at lesa Bíbliuna. Tað var akkurát tað sum gjørdi at eg misti trúnna eisini. At lesa Bíbliuna sum var hon ein og hvør onnur bók, taka søgurnar til eftirtektar, hugsa um boðskapin aftanfyri tí og hugsa um hvør hevði skrivað søguna og nær. Eg eri sannførdur um, at menniskja í 21. øld ikki kann brúka Bíbliuna til nakað sum helst ítøkiligt. Øll tey tingini í Bíbliuni, ið lýsa eitthvørt á ein vakran hátt, ella tala til aktuellu lívs-støðuna hjá onkrum einstøkum lesara uppá ein fyrimyndarligan máta, mótviga ikki øllum tí ørskapinum ið stendur har, ið bestemt ikki hoyrir nakrastaðni heima í einum modernaðum samfelagi.

Eg havi avgjørt at gera eitt lítið eksperiment. Eg havi genererað nøkur tivlidarlig tøl á telduni hjá mær (spyr endiliga hvussu) og tulkað tølini sum síðutal og linjunummar. Eg taki nú Bíbliuna og onkra aðra tilvildarliga bók av hilluni og blaði upp á sama síðutal (meira…)

Gudloysingar hava ein image-trupulleika fyri tíðina. Vit eru frustrerað. So øgiliga frustrerað yvir hvat gongur fyri seg í almenna rúminum. Tað frustrerar okkum at síggja, hvussu átrúnaður forpestar kjakið um so mikið týdningarmikil ting sum barnauppaling, ræðið hjá kvinnum yvir egnum kroppi og undirvísing í skúlunum. Tað frustrerar okkum, at hoyra trúgvandi fortelja okkum, hvat *vit* trúgva og halda. Tað frustrerar okkum at hoyra um, hvussu kristni meirilutin følir seg forfylgdan og hóttan. Tað sigur seg sjálvt, at okkara frustrasjón má koma út onkursvegna. Og ein máti at gera hetta, er at gera gjøldur burturúr meiningunum hjá hartrópandi minnilutanum av kristnum.

Eg dugi væl at síggja, hví hetta er problematiskt og hví summi kristin føla seg órættvíst viðfarin. Eg veit eisini at summir, kanska meira tolnir, gudloysingar ikki føla seg væl við, at aðrir gudloysingar velja ein slíkan máta at loyva sínum frustrasjónum út. Summi kalla okkum fyri óseriøs (meira…)

Tað má vera eitt syrgiligt lív at liva, um ein ikki hevur nakað betri at ganga uppí  enn at allar barnabøkur partú skulu vera líka fordømandi, sum ein sjálvur. Eiheldur hjálpir tað, at frásiga sær ábyrgdina av eins egnu fordómum við at skjóta teir í skógvarnar á einum ímyndaðum hægri myndugleika. Tað er í grundini bert eitt tekin uppá lágt sjálvsálit og vantandi persónligt dirvi til at standa til svars fyri egnar meiningar.

Tað er merkisverdugt, at okkum aldrin tørva at ákalla okkum samtykki Guðs fyri at grundgeva fyri veruligum sannroyndum; ongin hevur nakrantíð hildið fast við, at jørðin snarar um sólina, at alheimurin er uml. 14 mill. ára gamal, ella at svørt, samkynd og ótrúgvandi sjálvandi skulu hava somu rættindi sum hvít, hinskynd og trúgvandi bert tí Guð sigur, at so er. Ístaðin síggja vit tað øvugta; sólin snarar um jørðina, tí Guð sigur tað, alheimurin er 6000 ára gamal, tí Guð sigur tað, og svørt, samkynd og ótrúgvandi eru annanrangsborgarar, tí Guð sigur tað. Guð verður brúktur til at grundgeva fyri tí grundleysa, at rationalisera tað irrationella, og at rættvísgera tað órættvísa.

Hvat Guð sigst at halda, er søguliga ein betri trygging fyri, at okkurt er ósatt enn at tað passar. “Guð” hevur nær altíð tikið feil fyrr. “Guð” tekur eisini feil hesaferð. Um eg var Guð, og reint faktiskt var til, hevði eg verið illari inná trúgvandi enn gudloysingar. Onki er so Guðsspottandi sum at leggja Guði orð í munnin. Um ikki annað eru vit gudloysingar so mikið virðingarfullir yvirfyri Guði, at vit altíð geva honum høvi at tala fyri seg sjálvan.

Tíverri hevur hann aldrin tikið av okkara tilboði. Ella, um hann hevur, so er hansara rødd vorðin druknað í sjóðinum av øllum teimum mótstríðandi røddunum, ið allar siga seg tala hansara vegna um etisk mál. Í mun til hesar røddirnar, so eru etisku meiningar gudloysinga so mikið sterkar, at okkum ikki tørva yvirnáttúrligar undanførslur og umberingar fyri at hava tær.

Guð er eitt óneyðugt ískoyti, um ein hevur grein í sínum máli.

Ein spurningurin, sum tíanverri ikki verður tikin í nóg stórum álvara á okkara leiðum!
Hví sigið eg tað? Vit eru eitt kristið samfelag, og skulu vit fylgja Jesu boðum í Matt 28, so hevði heimurin langt síðani verðið kristin. Kristin hevur jú sín uppruna í ápostlasøguna, har tey fyrstu kristnu fáa eyknevni eftir Kristus, tí at tey líktust Jesus. Hugsa teg um, hvussu nógv í Føroyum líkjast Jesus? Eg kenni ongan.  Og eg eri uppvaksin í einari pínsakirkju  (Victor Danielsen dummaði seg big time við at finna uppá heitið samkoma). Tann mest radikali kristnirættningurin í Føroyum. Pinsar tosa í tungum, prædikað tíggjund, grøðing o.s.fr. Men framvegis síggja vit ikki sjúkur grøddar, limir vaksa aftur, tey deyðu reisa upp. Jesus segði jú, at lærusveinarnir skuldu gera størri verk enn hann?! Hvat verður so av tí?

Lærdómur
Hyggja vit eftir Sálma 119, sum er longsti kapitul í Bíbluni, so er sálmin eitt sindur áhugaverdur. 176 vers um lógina. At ein skal duga lógina… uttanat. Einaferð eg las sálmin, beit eg merki í, at hvørt einasta vers var um lógina, at ein skuldi virða lógina, duga lógina og lesa lógina. Sálmur 119 tykist ikki at vera eitt grundarlag, sum kristin fylgja í Føroyum.  Tað er so mítt inntrykk. Minnast at hava hoyrt at fleiri ikki hava lisið so nógv í Gamla Testamenti. Tað mest komiska er tó at ein trúarverjuskúla var byrjaður fyri nøkrum árum síðani. Ein grundgeving var serstakiliga tann, at kristin skuldu duga at svara vantrúgvandi ella ivandi nóg gott aftur. Altso halló, hava tey kristnu veruligani ikki lisið Bíbluni dagliga í tey 20 árini tey hava verið “frelst”? Vistu tit forrestin at “frelst” er brúkt uml. 20-40 ferðir í Nýggja Testamenti, meðan “harri” er  brúkt uml 700 ferðir. Kanska keðiligt at skula umtalað Guð sum Harri!?
Kanningar hava enntá víst at guðloysingar duga Bíbluna betur enn tey kristnu!

Hvat skulu kristin læra um lívið?
Góður spurningur! Bíblian er rúgvismikil, men ikki er tað ringt hóast alt at fáa nakrar fáar lívsreglur niður. Tað er jú niðurskrivað í Bíbluni.
1) Tey 10 boðini, skuldu ikki verið so ring at skilt
2) Tað gylta boðið, ella kærleikisboðið, ella hvat nú enn tað verður kallað, “at ein skal elska næsta sín sum sjálvan seg”
3) og so boðið um at gera øll fólk til lærusveinar Jesusar.

Men hatta er so sagt fyri 2000 árum síðani! Hvat er so gingið galið, hví er ikki allur heimurin kristin? Hvat gekk galið? Uttan at gera tær stóru kanningarnar, kunnu vit skjótt koma til eina niðurstøðu. Menniskjað gekk galið! Ella dugdi bara regulert illa at lesa. Tað vita vit forrestin, at tað dugdi tey illa í myrku miðøldina, altso burtursæð frá teimum prestalærdu.
Hvat er so trupulleikin? Hví hava vit ikki undurfullar grøðingar og tess líka í Føroyum? Hví eru kirjurnar bara fullar til høgtíðir? Tað er t.d. 34 kirkjur og samkomuhús í Tórshavnar kommunu. Og tað eru 19.700 íbúgvar. T.v.s.  600 fólk/kirkju ella samkomuhús.

Onkursvegna megna tey kristnu at føra eitt lív, sum ikki ávirkar nakað serligt. Onkursvegna megna tey kristnu at igonera síðsta boðið hjá Jesus. “Farið út og gerið øll fólkasløg til lærusveinar mínar.” Hetta var tað síðsta Jesus hevði at siga. Skuldi tað kanska ikki verið tað mest týðningarmikla, og tað sum stórst fokus var á? Tykist ikki so! Kristin tykjast ofta at vera líka óserlig, sum vanlig fólk, ein av mongum fólkum, sum ikki gera so nógv um seg, og teirra stórsta avrik er oftani at vera sæddur á einum sjónvarpsmøtið, sum ikki øll hyggja eftir.

At ein so týðningarmikil boðskapur hvørvur í bakgrundina, og at tann neyðuga vitanin um Bíbluna ikki er til staðar er at undrast yvur. Paulus sigur eina staðni: “Ver snild sum slangan og einfald sum dúvan” Hvør kristin kann siga seg vera líka útspekulerað sum slangan? Men einfaldan sum dúvan? Slangan er ímyndin av at vera snildur, og dúvan er ímyndin av at vera mild.

Væntandi lesnaður av Sálma 119 er ein greið orsøk fyri ta veiku mynd, ið kristnitrúgvin hevur. Fólk vita snøgt sagt ikki, hvat tey snakka um. Ei heldur er tey greið yvur verðina rundan um seg. Snakkað verður um moralskt forfall og at standa ímóti, ístaðin fyri at fara út at bera gleðiboðskapin, sambært Jesus.

Bíblian hevur ótrúliga nógv gott at bera, men tað er bara stór skomm, at boðberin er so ynkuligur ofta. Meining við lívinum kundi verið so nógv meira enn bara at fylgja tí vanliga resinum. Um kærleikin kundi veruligani verið so ráðandi, sum Bíblian leggur upp til, so kundi neyðin verið tað minni í heiminum.
Ístaðin fyri hava vit fingið navnkristin, ið er glað fyri peningi, vald og sær sjálvum.
Søgufrøðingar hava t.d. víst á at ein orsøk fyri íðnaðarkollveltingin er calvinistarnir. Alt lívið var jú avgjørt frammanundan, so teir kundu líka so gott fáa so nógv burturúr sum møguligt. Barnatrælir og annað gott, var so eitt úrslit. Kærleikin til pengar vann frama.
Hjá kristnum er persónlig framgongd tíanverri eisini dominerandi. Kristin høvdu kunnað lært um kærleika, at venda hin kjálkan til, at givið keisarans tað hann átti, og Guði tað hann átti, hjálpt fátækum. Ístaðin hava vit fingið kristin, sum ikki eru til at skilja úr mongdina, sum hava sama kærleika til pening og vald, og sum ikki eingond megna at endurgeva úr Bíbluni nakað serligt. Og sum heldur ikki hava skilt boðskapin.

So, tit, kristin, hvat er meingin við lívinum? Eingin tykkara hevur megnað serliga væl at boða boðskapin væl.