Gudloysi

Hvat er tað og skulu vit vera bangin fyri tí? Ikki ein lættur spurningurin, men ein sera relevantur spurningur, tá tað kemur til trúgv. Tí spuringurin er, hvat skal ein góðtaka av læru, og hvat skal ein loyva? Sum samfelag, royna vit at siga at vit hava nøkur grundleggjandi virðir at fylgja. Fólkaræði og talufrælsi eru kanska tey mest týðningarmiklastu virðini fyri eitt hvørt framkomið samfelag. At fólki hevur ræði og loyvi til at siga sína hjartans hugsan.
Men ivamáli er, tá trúgv kemur upp í leikin. Spurningurin er, hvat skilja vit við trúarfrælsi? Nú nevndi eg ikki trúarfrælsi saman við hinum báðum, tí er tað ikki tað sama sum talufrælsi? Talufrælsi er jú eins hjartans hugsan. Um eg havi hug til at trúgva uppá huldufólk, so er tað væl saktans einki, sum forðar mær í tosa um huldufólk.

Misnýtt trúarfrælsi?
Seinastu árini hava verið merkt av, at kristin (og muslimar haldi eg) hava funnist at atfinnarum, fyri at forfylgja trúnna. Er nakað um tað ella er tað nakað forferdilgt tvætl? Stephen Fry sigur tað so gott, at um tú ert fornermaður, so er tað altso títt problem og ikki mítt. Og er hetta ofta eitt argument, sum kristin brúka, at tey eru fornermaði, tí at kristin trúgvin verður gingin ov nær ella okkurt snedugt.
Men tað er nú ikki heilt tað eg vil vísa á. Skal eitt samfelag góðtaka indoktrenering av trúgv? Skulu vit góðtaka at børn, verður fylt við hasum hundans vrøvlinum, sum onkur hevur sagt tað so pent? Eg trúgvi sjálvur og eri upplærdur í at trúgva, soleiðis nøkulunda altso. Tað er jú ein hálvur spurningurin um talufrælsi altso. Gott nokk kan fótbóltur og nationalisma ikki samanberast við trúgv, men tað er nú altso eitt sindur ólogiskt at vit ganga so høgt upp í ítrótt og tjóðskap. Er tað ikki eitt slag av indoktrenering?

Átrúnaður í samfelaganum
Lat meg siga tað beinavegin, eg havi einki ímóti átrúnaði í samfelaganum. Hann kann vera góður, og geva fólki meining. Men hann má stýrast. Um tey kristnu veruligani dugdi Bíbiluna, so høvdu tey ikki rópt so nógv býtt upp, sum tey gera. So høvdu tey sæð hvat Jesus gjørdi og prædikaði. Og at hann ikki blandaði seg í politikk. For pokker, hann segði við hermenn: “Verið nøgdir við løn tykkara.” Hava tey kristnu hugsað um, hvat hatta merkir? At ikki viðurkenna samkynd er tað síðsti stóri spurningurin. Kristin í eyst og vest rópa upp um at tað er ikki kristið og glíðibreytin og alt hatta idiotiska vrøvli. Tí at tað er idiotisk. Hugdi Jesus kanska undir dýnuna? Legg til merkis, hvørjir Jesus fanst mest at? Teir skriftlærdu, sum lærdu niður í smálutir. Teir sum royndu at stýra fólki í religøsar leinkjur, at indoktrenera. Hann var saman við tollararum og syndararum. Saman við teimum óreinu. Hví? Tí at teimum tørvaðu viðurkenning. Hann blandaði seg ikki í, hvat tey gjørdu. Ístaðin lærdi hann. Og tey sum ikki vildu lurta eftir honum, lat hann fara. Hann gekk ikki aftaná “biblebashing them”. Hann lat tann ríka unglingin fara í fortaping. Hví? Tí at hann valdi tað!

Kristin og onnur trúgvandi skulu læra seg hvat fólkaræði er og hvat trúgv er. Og sera nógv duga ikki at greiða frá nøkrum. Fólkaræði er ikki trúgv, og trúgv er ikki fólkaræði. Fólkaræði er rættindi og trúgv er eitt rættindi, sum fólk hava. Um onkur er ósamdur við tær, ella finst at tær? So what, antin svarar tú skynsamt aftur, ella fert bara víðari. Eg eri ósamdur við sera nógvum fólkum á sera nógvum økjum, men eg gangi ikki og rennið aftaná og krevji at tey skulu gera, sum eg sigið. Hóast at eg hevði verið ein sera góður einaráðsharri!

Skúlar og foreldur
Nú eri eg faktiskt ímóti privatskúlum, og er tað ikki vegna átrúnað ella annað. Men eg haldi barasta altso ikki, at vit sum samfelag kunnu loyva einum og hvørjum reka ein privat skúla, útfrá einum økoniskum sjónarmiðið, fyrst og fremst. Hetta sigið eg av tveimum orsøkum (og einari triðjari, sum altso er tann økonimska, men hetta er ikki rætta forumið til tað kjakið).
1) Útbúgving av okkara børnum er ein samfelagsskylda, og ynskja vit góðar samfelagsborgarar, sum hava virðing fyri hvørjum øðrum,
2) og  av tí sama má tað vera ein gernerell semja um, hvussu ein útbúgvir børnini.
Hava vit hetta, so byrgja vit upp fyri skaðiligari indoktrenering frá foreldranna síðu. Tí hvør eigur rættin til uppdragilsi? Og forbjóðar ein uppdragilsi av átrúnaði, hvat annað kann so forbjóðast, ítróttur, sukur o.s.fr.? (ikki tey bestu dømini, eg veit, men tit skilja, hvat eg meini við.)
Sum samfelag hava vit nakrar treytir og eiga tær treytirnar vera grundaðar á fólkaræði og talufrælsi. Trúarfrælsi er ikki eitt beinleiðis frælsi, tí at øll trúgv er ikki góð fyri samfelagið. Tá ein veit at allar hugsanir ikki eru góðar fyri samfelagið, so má ein eisini stýra hareftir. Tí kunnu vit loyva upplæru av átrúnaði í heimunum, men tey átrúnaðarligu mugu so sanniliga eisini vita, at samfelagið tey liva í, er nú altso basera uppá fólkaræði og talufrælsi. Og her er tað skúlin og restin av samfelaganum, sum skal læra tey átrúnaðarligu tað.

Í 2007 bleiv framlagt og viðtikið eitt uppskot til eina resolutión viðvíkjandi tí ágangi sum vísund, nærmari bestemt evolutión, er úti fyri allastaðni í Europa. Hetta vísur klárt hvat tað er sum hendur rundan um okkum og hvussu forsprákarar fyri kreationismu og intelligent design royna at sníkja teirra trúgv inn í undirvísingina í vísund.

Hon er at finna her: http://bit.ly/bbhkVd

Hesum hevur millum annað okkara lokali ID-fortalari og kreationistur, Høgni Johannesen fingið ilt í reyvina av. Eg ætli mær slett ikki at viðgera nakað hann hevur skrivað um tað, tí tað er, sum ikki einaferð, ikki vert at brúka mína tíð uppá. Men eg gevi her mítt boð uppá hvussu eg síggi hesa resolutiónina og hvat hon kann siga um Føroyar.

Intelligent design og kreationisma er tað sama, so eg kalli tað bara fyri ID undir einum frá nú av.

Uppskotið vísur á eina rúgvu av dømum, um at royndir eru gjørdar at tvinga ID inn ella menningarlæruna út úr vísundaundirvísingini. Hetta hendur í flestøllum londum í Europa, og er eisini við at vinda uppá seg í Føroyum.

Málið hjá ID er undirvísing og tey trúgvandi stríðast hart fyri at fáa teirra læru við í tað pensum sum umfatar vísund. Tó kann ID ikki pástanda at vera ein vísund.

ID er ein roynd at klæða religión út sum vísund, fyri síðani at fáa hana inn í okkara skúlar sum vísund. Hetta var fyrstu nógvu árini í stóran mun eitt Amerikanskt fyribrygdi, men nú eru hesir tankar á veg til Europa og til okkara egnu skúlar.

Hesin ágangur á menningarlæruna er við at vinda uppá seg í Føroyum eisini, so tað er uppá tíðina at fólk sum vilja okkara ungu og okkara landi tað besta, taka seg saman og gera okkurt við hetta.

Sum eg skilji tað, er standurin ringur í Føroyum. Eg veit at lærarar nógvastaðni aftra seg við at nevna menningaræruna, tí teir vita at so fáa teir nøkur av foreldrunum ella skúlaleiðsluna uppá nakkan.

Tískil er tað enn meira umráðandi at fáa eina líknandi lóg í Føroyum enn aðrastaðni. Tað kann vera at ID ikki hevur innivist í vísundaundirvísingini, men menningarlæran hevur tað so sanniliga heldur ikki. Hetta er fúl skomm og eigur at smakka illa í munninum hjá bæði skúlaleiðslum og mentamálaráðnum, sum umsitur skúlarnar og avger hvørjum børnini skulu móttaka undirvísing i.

Eg haldi at vit við fyrimuni kundi tikið undir við hesi resolutiónini hjá Europaráðnum, so at vit kunnu tryggja at undirvísingin í okkara skúlum kann halda sama støði sum í londunum rundanum okkum, og ikki blívur avskeplað av religiøsari uppíblandan.

Í Australia er tað soleiðis, at kristniundirvísing ikki er partur av nøkrum landsumfatandi pensum, men skúlar, sum hava “chaplains” skulu bjóða ein tíma um vikuna í undirvísing í átrúnaði. Hetta stendur “The National School Chaplaincy Association” fyri. Heimsaíðan hjá teimum vil vera við at 34% av fólkaskúlum í Australia hava ein “chaplain” og tey harmast um hini 65% prosentini, sum ikki hava (veit ikki hvar tað manglandi prosentið er).

Nú er tað tó blivið soleiðis, at skúlar summastaðni í Australia kunnu bjóða undirvísing í etikki til tey børnini, har foreldrini hava sagt nei til undirvísing í átrúnaði. Har var stór mótstøða ímóti tiltakinum, serliga frá kirkjuni (tí tað høvdu vit als ikki væntað). Tað kom ivaleyst óvart á, at heili 47% av børnunum, sum høvdu kristniundirvísing fóru at droppa út. Kristin í Australia eru sjálvandi óð um hetta, og siga at hetta tilboð er ikki til fyri at undirvísa børnum í etikki, men (Tikið frá The Sydney Morning Herald):

“to not only remove Jesus Christ from the state school system, but from the consciousness and hearts of the next generation”.

Hetta er bert ein roynd beint nú og sambært greinini hjá Herald, so kann væntast at tilmelding til kristni fer at fella við 60%, um foreldrini sleppa at velja í næsta ár.

Hetta haldi eg er sera áhugavert. Vil tað siga, at har finnast so nógv foreldur, sum ikki vilja hava síni børn at hava kristni? Ella halda tey kanska bara at etikkur hevði verið betri enn kristni? Uttan mun til motivatiónina, so má eg siga, at eg haldi møguleikin at velja, er eitt framúrskarandi tiltak, sum vit í Føroyum skuldu tikið til okkum. Undirvísing í etikki hevur nógv at siga, umframt undirvísing í at hugsa. Eg haldi tað er nógv betri fyri eitt barn at læra seg at meta um hvat er rætt og skeivt, og meta um trúðvirði á tí tað fær at vita, enn at læra hvat ein persónur fyri túsundvís av árum síðani helt vera rætt og skeivt.

Men tað er kanska bara eg?

Fylgjandi lesarabræv var at síggja í Dimmalætting og Sosialinum 5. – 6. Juni, 2002.

Skrivað hevur: Høgni av Heiði

Tann ráðandi lívsáskoðanarpolitikkurin í Føroyum er í nógvar mátar ein leivd av einum gomlum maktpolitikki, sum kanska er best lýstur við teimum 400 ára gomlu bókstavunum RFP uppi á Rundatorni í Keypmannahavn: Regna firmat pietas. Frómleiki styrkir ríkini!

Sum so mangir aðrir valdsharrar, sóu Kristian fjórði og hinir donsku einavaldskongarnir, hvussu væl tann kristna uppalingin – serliga boðini um at vera lýðin móti tí av Gudi fyriskipaðu yvirvøldini (Róm.13) – kundi brúkast til at halga og varðveita teirra vald. Afturfyri sín stuðul til einavaldskongin, fingu teir luthersku bisparnir sín vilja: Tann evangelisk-lutherska kirkjan skuldi verða einasta loyvda kirkjan í ríkinum, og tann evangelisk-lutherska læran einasta loyvda lívsáskoðanin. Katolikkar, baptistar, gudloysingar og onnur vórðu bannað. Leingi livdi fólkið undir grummum harðræði og ófrælsi. Men so líðandi hevjaðu djarvir menn og djarvar kvinnur sína rødd. Humanistar funnust at harðskapinum, liberalistar funnust at ófrælsinum, vísindamenn funnust at býttleikanum. Fólk vildu hava møguleika at velja ímillum fleiri politiskar hugsjónir og lívsáskoðanir, eisini verðsligar og gudleysar. Og so við og við mistu kongur og kirkja sítt einavald. Vit fingu demokrati, og aðrar lívsáskoðanir vórðu loyvdar.

(meira…)